ملاك هاي همسرگزيني در اسلام
يكي از مراحل بسيار مهم، حياتي و دشوار در ازدواج، برگزيدن همسر است. اينك برآنيم تا بدانيم اسلام درباره ويژگيهاي يك همسر شايسته، چه ملاكهايي ارائه ميدهد و از ديدگاه اين دين، چگونه همسري بايد برگزيد؟ آيا تنها بايد به عوامل مادي مانند ثروت و زيبايي زن نگريست يا عوامل معنوي نظير ايمان و دين داري نيز مؤثر شمرده ميشود؟ اكنون به طور گذرا به برخي از اين ملاكها اشاره ميشود كه در بيشتر موارد براي مرد و زن، مشترك است.
1. دينداري و ايمان
اين ملاك را بايد مهمترين ملاك در همسرگزيني دانست؛ زيرا دين داري و پايبندي به باورهاي مذهبي يكي از بزرگترين نعمتها است. به يقين، كسي كه ايمان و دين خود را حفظ كرده است، در امر زناشويي و زندگي مشترك نيز فردي موفق خواهد بود. دين، مانع مهمي در برابر بينظمي و افتادن آدمي به ورطه گناه و ستمكاري است. پيامبر اكرم(ص) آن گاه كه به فردي دستور داد ازدواج كند، چنين فرمود:
«ازدواج كن و بر تو باد كه با همسري ديندار ازدواج كني».
امام صادق(ع) نيز فرموده است:
«هر كس براي دين زن با او ازدواج كند، خداوند مال و جمال به او روزي ميكند».
اين ديدگاه در آيه 221 سوره بقره بيشتر نمودار است، آن گاه كه خداوند، مؤمنان را از ازدواج با زنان مشرك و بيدين نهي ميكند، هر چند بسيار زيبا باشند.
2. خوش اخلاقي
پس از ايمان هيچ چيزي نميتواند جايگزين اخلاق نيك و خوش رفتاري و خوشگفتاري همسر گردد؛ زيرا زن و مرد تكيهگاه يكديگرند و تنها اخلاق پسنديده همسر ميتواند خستگيهاي روحي و جسمي طرف ديگر را به آساني بزدايد. اگر همسري زن يا مرد از بيشترين ثروت و زيبايي و شهرت برخوردار باشد، ولي با بدي رفتار كند، مشكلات بسياري پديد خواهد آمد.
به همين دليل، احاديث اسلامي بر خوش زباني، خوش خلقي، گذشت، ادب، نرم خويي، فروتني، مهرباني، عدالت، شرح صدر و بردباري، پاي ميفشارند. هر يك از اين ويژگيها ميتواند بسياري از اختلافها و كشمكشهاي خانوادگي را برطرف سازد؛ زيرا بيشتر اين اختلافها از نبود همين عناصر سرچشمه ميگيرد. پيامبر اكرم(ص) ميفرمايد:
«با كسي كه اخلاق و دينش پسنديده است (و ايمان و اخلاق نيك دارد) ازدواج كنيد، كه اگر چنين نكنيد، فتنه و فساد بزرگي در زمين پديد ميآيد».
با اندكي دقت در اين سخن، به اهميت خوشرفتاري در همسر گزيني، بهتر پي ميبريم. همچنين گفتهاند: فردي به امام رضا(ع) نامه نوشت كه فردي از بستگانم به خواستگاري دخترم آمده است. ولي اخلاق خوبي ندارد و بداخلاق است، چه كنم؟ امام(ع) فرمود:
«اگر بداخلاق است، به او دختر نده».
و در حديثي از امام علي(ع)، آسانگيري، نرمخويي و سازگاري از جمله ويژگيهاي بهترين زنان شمرده شده است.
3. همتايي
تناسب، همتايي و هماهنگي مشخصات دختر و پسر عامل مهم ديگري است كه بر آن بسيار تأكيد شده است؛ زيرا اگر زن و مرد در جنبههاي گوناگون ديني، اخلاقي، سني، علمي و... تناسب نداشته باشند، گرفتار مشكل خواهند شد. با اين حال، آن چه بيشتر اهميت دارد، همتايي دختر و پسر از نظر اخلاق و باورهاي مذهبي است. اهميت همتايي، به گونهاي است كه حتي پيامبر(ص) درباره حضرت علي(ع) و حضرت زهرا (س) فرموده است:
«اگر علي(ع) آفريده نميشد، هيچ همتايي براي ازدواج با فاطمه(سلاما...عليها) نبود».
آيه شريفه «والطيبات للطيبين؛ زنان پاك، شايسته مردان پاك هستند» نيز به همين ملاك اشاره ميكند. در حديثي از رسول اكرم(ص) ميخوانيم:
«زمينه ازدواج همتايان را فراهم آوريد و با همتاي خود ازدواج كنيد و آنان را براي به دنيا آوردن فرزندان شايسته برگزينيد».
نكته اصلي اين است كه پافشاري، تنها در همتايي ديني و اخلاقي پسنديده است و در غير آن صورت، امري بيهوده و ناپسند خواهد بود.
4. اصالت و شرافت خانوادگي
معمولا تربيت و رفتار و كردار هر انساني زاييده تربيت و اخلاق خانوادهاي است كه در آن رشد كرده است. بررسي وضعيت خانواده فرد مورد نظر از نظر اجتماعي، اخلاقي، تربيتي و ديني، در شناخت بهتر همسر آينده به ما كمك خواهد كرد. روزي پيامبر اكرم(ص) فرمود:
«اي مردم! از سبزهزاري كه بر بالاي منجلاب و مزبلهاي روييده باشد، بپرهيزيد».
هنگامي كه درباره آن پرسيدند، ايشان فرمود:
زن زيبايي است كه در خانواده بدي رشد كرده باشد».
پيامبر(ص) با اشاره به نقش مهم خانواده در پرورش، فرزندان با شرافت و اصالت خانوادگي را از ملاكهاي مؤثر در گزينش همسر دانسته است. همچنين ايشان فرموده است: «خانوادهاي بد»، نه خانوادهاي فقير و بيبضاعت، اين سخن ميرساند كه ملاك شرافت و اصالت خانوادگي نيز نجابت، پاكي و دينداري و كرامت آدمي است، نه ثروت، قدرت و شهرت.
5. سلامت جسم، روح و عقل
اين عوامل در ايفاي نقش فرد پس از ازدواج در قالب شوهر، زن يا پدر و مادر نقش مؤثري دارند. براي نمونه، مرد ديوانه نه ميتواند نقش همسري را براي زنش انجام دهد و نه نقش پدرانه را براي فرزندش. به همين دليل، احاديث اسلامي، مسلمانان را از ازدواج با كساني كه در زمينه روحي و عقلي كمبود دارند، بر حذر ميدارد. منظور از نقص جسماني نيز نداشتن اندام يا ديگر نقصهاي بدني نيست، بلكه بيشتر به بيماريهاي خطرناكي مانند جذام، پيسي وايدز و نظير آن برميگردد. اين تأكيد بدان دليل است كه اسلام ميخواهد مسلمانان، جامعه و نسلي پاك و سالم داشته باشند. امام علي(ع) ميفرمايد:
«از ازدواج با زن احمق خودداري كنيد؛ زيرا همنشيني با او براي شما بلا است و بچه به دنيا آمده از او تباه و ضايع ميشود».
از امام باقر(ع) پرسيدند: آيا ميتوان با زن ديوانه، ولي زيبا ازدواج كرد؟ ايشان به اين پرسش، پاسخ منفي داده است.
همچنين پيامبر(ص) در فرازي از دعاهايش ميفرمايد:
خدايا! پناه ميبرم به تو از... زني كه با كودني و حماقت و بدخلقي خود، مرا پيش از وقت، پير كند و....
6. زيبايي
اسلام افزون بر جنبه معنوي و ديني همسر آينده بر مسأله زيبايي همسر نيز تأكيد ميكند. انسان خواه ناخواه، زيبايي را دوست دارد و زشتي ظاهري و نازيبايي را ناپسند ميداند، چنان كه خداوند نيز «خود زيباست و زيبايي را دوست دارد». هر چند در احاديث اسلامي، به اين ملاك اشاره شده است، ولي از هر گونه برخورد افراطي يا تفريطي با آن بايد پرهيز كرد. زيبايي را بايد در كنار ديگر ملاكهاي اسلامي قرار داد و نظري متعادل به آن داشت، همچنان كه پيشوايان ما چنين ديدگاهي را آموزش دادهاند. براي نمونه در حديثي ميخوانيم:
«هر كسي براي زيبايي زن با او ازدواج كند، خداوند زيبايي زن را براي مرد وبال و سنگيني قرار ميدهد».
در مقابل، ميبينيم كه امام كاظم(ع) ميفرمايد:
«سه چيز نور چشم را جلا ميبخشد: نگاه به سبزه، آب جاري و صورت زيبا».
پس اسلام از يك سو همه چيز را در زيبايي چهره خلاصه نميكند و از سوي ديگر، از آن بياعتنا نميگذرد.