ويژگي هاي روان شناختي جوان
انسان، موجودي اثرپذير و آموزش بردار است و به طور غريزي و طبيعي، ديدهها و شنيدهها را ميآموزد. اين طبيعت انساني در دوران جواني، زمينهها و توانايي بيشتري دارد و از آن جايي كه فكر و دل جوانها دچار دغدغه روزگار و انواع مسائل فردي و اجتماعي نشده شرايط بسيار مناسبي براي يادگيري دارد و قلب و دل آنها مانند زمين آماده كشت، هر دانهاي را ميپذيرد و ميپروراند.
امام علي(ع) در وصيت به فرزندش امام حسن(ع) مينويسد:
قلب و دل جوان، مانند زمين خالي از كشت است كه هر چه در آن انداخته شود، ميپذيرد. از اين رو پيش از اينكه دل تو سخت و فكرت مشغول شود، در تربيت تو سرعت گرفتم تا با تمام انديشهات، به استقبال آينده بروي.
پيامها
ـ دل جوان، آماده پذيرش آموزش هاست و هر چه را بياموزد، مانند زمين آماده كشت، ميپروراند.
ـ در آموزش جوان، رعايت اولويتهاي موضوع ضرورت دارد. در اين ميان، آموزش اخلاق و ادب، از همه مهم تر است.
ـ در صورت اقدام نكردن به موقع براي پرورش جوان، روح او بر اثر گذر ايام و بالا رفتن سن، كمتر اثر ميپذيرد و قلب و دلش سخت و خشك ميشود.
2. رشد عقلي
جسم و جان جوان در يك حركت همه جانبه، پيوسته رو به رشد است. در پيكر پر رمز و راز جوانان، هر لحظه تحولي روي ميدهد. نيروي عقل جوان، هر روز و هر شب در جايگاه كامل تري قرار ميگرد و اين دگرگوني در حالتهاي روحي و بدني، تا پايان جواني ادامه دارد. در واقع يكي از شاخصههاي جواني، وجود همين سير تكاملي اوست.
امام علي(ع) ميفرمايد: «رشد عقل انسان، در 35 سالگي به حد كمال ميرسد و پس از آن هر گونه رشد ديگري كه باشد، بر اثر تجربه است.» آن حضرت با توجه به طبيعي بودن كاستيهاي دانش جوانان فرمود: «جهالت جوان، عذري پذيرفته دارد و دانش او ناچيز است.»
از اين سخن اميرمؤمنان علي(ع) به خوبي پيداست كه جوان، ناداني ويژهاي دارد كه جاي هيچ گونه سرزنش و بدقضاوتي نيست؛ زيرا اين جهالت، پديدهاي طبيعي و آشكار است كه باعث ميشود او بدون هيچ شرم در پي اندوختن دانش و تجربه باشد.
3. پاك دلي و رقت قلب
جوانان بهطور طبيعي، كمتر از بزرگترها در تاريكيهاي روحي و قساوت قلبي غوطه ورند و بيشترشان داراي دلي روشن، قلبي پاك، روحي روان وانديشهاي پويا و جوان هستند. به همين دليل، زودتر و آسان تر از بزرگ ترها به سوي حق و فضيلت رو ميآورند.
رقت قلب و پاك دلي، به صورت طبيعي در نهاد جوانان وجود دارد و مايه گرايش ايشان به خير و نيكي است.
4. حق جويي و فضيلت خواهي
جوانان بر اساس فطرت پاك انساني، به نداي حق پاسخ ميدهند و به فضيلتهاي اخلاقي، بيشتر گرايش دارند. آنان خواستار جهاني هستند كه راستي و درستي در آن حاكم باشد. جوانان تا زماني كه روح پاكشان به گناهان آلوده نشده است، هماره در پي رسيدن به فضيلتهاي انسانياند.
روزي يكي از ياران امام صادق(ع) كه مبلغ دين بود، به حضور ايشان شرفياب شد. امام از او پرسيد: مردم بصره در امر دين و اهل بيت(ع) چگونه اند؟عرض كرد: تعداد كمي تمايل نشان داده اند. حضرت فرمود: «به جوانان رو كن و ايشان را تبليغ نما؛ چرا كه ايشان به سوي هر خير و نيكي بيشتر سرعت ميگيرند».
5. دين گرايي
يكي از روحيههاي پر ارزش بشري كه به دنبال روحيه حق طلبي و فضيلت خواهي شكل ميگيرد، دين گرايي است. اين روحيه به اعتراف بسياري از روان شناسان، در آغاز دوران جواني به شدت فعال ميشود و رشد مييابد.
سخنان پيامبر اكرم(ص) و پيشوايان ديني درباره جوان، به روشني اين واقعيت را بيان ميكند كه جوانان هر گاه در كمبود اعتقادي و فقر ديني واقع شده اند، به شكل گسترده و ژرف به دين گرايش يافته اند. خداوند در قرآن درباره ايمان آورندگان به حضرت موسي(ع) ميفرمايد:
در آغاز هيچ كس به موسي ايمان نياورد، مگر گروهي از فرزندان قوم او، در حالي كه از فرعون و اطرافيان او ميترسيدند كه مبادا آنان را در شكنجه قرار دهد. (يونس، 83)
پيام ها
ـ جوانان و فرزندان از پيشگامان در پذيرش دين بودند.
ـ جوانان با وجود ترس ازپي آمدهاي پذيرش و گرايش به دين، باز هم حاضر نبودند از دين دست بردارند.
6. باريك بيني و تيزفهمي
در برخي روايتها، جوانان در زمينه ذهني، تيزتر و دقيقتر از بزرگ ترها معرفي شدهاند، به گونهاي كه حتي سفارش شده است در صورت نياز به مشورت، در مرحله نخست از جوانان نظرخواهي كنيد و آنگاه نظر ايشان را به پيران با تجربه، ارائه دهيد تا بررسي و سپس نظر نهايي را انتخاب كنند.
امام علي(ع) ميفرمايد:
هر گاه در مسألهاي نيازمند مشورت شدي، آن را به جوانان عرضه كن؛ چرا كه آنان با فراست و تيز فهم ترند. سپس آن را به نظر پيران و سالخوردهها برسان تا آن را بررسي كنند و به خوبي آن را بسنجند؛ چرا كه تجربه پيران بيشتر است.
پيام ها
ـ در نظرخواهي نبايد جوانان را كنار گذاشت و به ديده حقارت به آنها نگاه كرد، بلكه بايد از تواناييهاي ويژه آنها به بهترين وجه بهره برد.
ـ عنصر هوش و انديشه دقيق، در مراحل تصميم گيري بايد با عنصر تجربه در هم آميزد و اين امر به معناي پيوند فكر و تجربه و به عبارت ديگر، پيوند پير و جوان است.
ـ جوانان اگر چه فهم فكري خوبي دارند، نبايد تنها با فكر خود تصميم بگيرند، بلكه حتما بايد از تجربه بزرگترها در امور مختلف زندگي استفاده كنند.
7. شور و نشاط
جوانان داراي شور و نشاطي ويژهاند، به گونهاي كه دوست دارند همواره تازه، زيبا و سرزنده، در اجتماع ديده شوند. البته اين امر، واكنش ساده جوان در برابر حس خود دوستي اوست.
اين روحيه از ديدگاه روايتهاي اسلامي براي جوانان ثابت شده و رعايت آن براي اوليا پسنديده و لازم است.
«امام علي(ع) پيراهن گران قيمتي را به غلامش قنبر داد؛ و قنبر گفت: شما بيشتر از من به پوشيدن اين پيراهن سزاواريد؛ چرا كه در انظار مردم هستيد، به منبر ميرويد و براي آنها سخن ميگوييد.
امام علي(ع) فرمود: تو جواني و داراي نشاط جواني هستي و من از خدا حيا ميكنم كه در اين زمينه بر تو برتري جويم»
8. نوگرايي و تجدد خواهي
اين روحيه در دوران جواني كه مرحله رشد و شكوفايي غرايز است، حالت شتاب داري مييابد و موجب تغيير و دگرگونيها و پيدايش خواستههاي جديدي ميشود.
روحيه نگراني، در برخي زمينهها مانند آداب و رسوم اجتماعي، در دوره جواني بيشتر به چشم ميخورد. جوانان پيوسته از تيپهاي تازه و الگوهاي نو در رفتار، گفتار، پوشش ظاهري و حتي انديشه و پندار لذت ميبرند. اين ويژگي از نظر اسلام، براي جوانان، ناپسند نيست و تا زماني كه به مرز افراط نرسد و از حد طبيعي خود تجاوز نكند، امري طبيعي است. اين ويژگي، زاييده همان روحيه نشاط جواني و نيز تبلوري ديگر از روحيه خود دوستي جوان است.
امام علي(ع) ميفرمايد: «جوانانِ خود را به رعايت آداب و رسوم خودتان مجبور نكنيد؛ زيرا ايشان براي زماني غير از زمان شمابه وجود آمدهاند».