خانواده در نگاه امام علي(ع)
حضرت علي(ع) در نامهاي خطاب به پسرش امام مجتبي(ع) از وي چنين ميخواهد: کاري را که فراتر از توانايي زن است بر عهدهاش نگذار؛ چرا که زن [همانند] گل [داراي روح و جسمي لطيف، تُرد و شکننده] است....
بهترين بانوان شما، بانوان سهلگير، نرمخو و سازگارند.
از مشورت با هر زني بپرهيز؛ مگر با زني که به تجربه نشان داده داراي انديشهاي بلند است.
با بانوان [محرم و همسرانتان] خوش گفتار باشيد، تا آنان نيز خوش رفتار شوند.
زنان نزد شما، امانت يزدانند؛ پس به آنان زيان نرسانيد و [در مشکلات] تنهايشان نگذاريد.
خانواده
حضرت، کانون خانواده را تا بدان جا محترم ميشمرد که در نامهاي به رفاعه نوشت: مبادا درباره طلاق سخن بگويي! و هر چه را باعث گرمي اين نهاد شود تشويق ميکرد.
بي تبعيض، به مردان و زنان سفارشهايي ميکرد تا آسمان زندگيشان هماره آبي و بيابر کدورت بماند:
الف) مردان
پيش از هر چيز، اهميت همسر شايسته را به مردان گوشزد ميکرد:
به کسي چيزي بهتر از همسر شايسته داده نشد [همسري که]:
هرگاه شوهرش او را ببيند، شادمان شود؛
و هر زمان که شوهرش در کنارش نباشد، [اموال و شخصيت] او را حفظ ميکند.
همسر همدل را يکي از دو عامل آرامش رواني ميدانست.
به مردي که نزدش شتافته بود و از همسرش شکايت ميکرد فرمود:
در تمام حالتها با همسرت سازگاري کن و به نيکي معاشرت نما؛ تا زندگيات باصفا شود.
از مردان ميخواست بهترين همسر براي خانمهايشان باشند:
بهترين شما کسي است که براي همسرش بهترين باشد؛ و من براي خانوادهام بهترينم.
خود چنان همسر نمونهاي بود که وقتي رسول گرامي از دخترش پرسيد:
همسرت را چگونه يافتي؟ حضرت فاطمه(س) پاسخ داد: خوب [يا بهترين] شوهر است.
مشورت کردن
حضرت علي(ع) و فاطمه(س) درباره كارهاي زندگي، از رسول خدا مشورت خواستند، پيغمبر خدا، با آن بصيرت و آگاهي خويش، خدمات درون خانه را بر عهده فاطمه و كارهاي بيرون خانه را بر عهده علي گذاشت، پس از اين تقسيم كار، حضرت فاطمه اظهار شادماني كرد و فرمود: «خوشحالي و شادماني مرا جز خدا كسي نميداند از اين كه پدرم برخورد با مردان نامحرم و كارهاي سنگين بيرون از منزل را از عهده من برداشت» بر اساس اين تقسيم كار فاطمه(س) كارهاي خانه را انجام ميداد، نان ميپخت، نظافت خانه را بر عهده داشت و علي كارهاي بيرون خانه را، هيزم ميآورد، آب ميآورد، مواد خوراكي تهيه ميكرد و به خانه ميآورد.
اما هنگامي كه علي در شهر نبود فاطمه كارهاي بيرون از خانه را نيز انجام ميداد و هنگامي هم كه علي در شهر بود و فرصت داشت، خانه را جارو ميكرد و گندم و جو آرد ميكرد و در كارهاي خانه، به همسر عفيف و مهربانش ياري ميرساند.
روزي رسول خدا(ص) به ديدارشان رفت و ديد كه علي و فاطمه به كار مشغولند و آسياب دستي را ميچرخانند و آرد تهيه ميكنند. پيامبر كه خود فرموده بود خدمت به خانواده نميكند مگر صديق يا شهيد يا مردي كه خير دنيا و آخرت را براي او ميخواهد، از مشاهده اين خدمت و همكاري صميمانه خشنود شد و خواست كه خودش هم در اين خدمت شركت كند. فرمود: كداميك خستهتريد؟ علي(ع) بي درنگ گفت: يا رسول ا...! فاطمه خسته تر است. پيامبر فرمود: دخترم برخيز! فاطمه به امر پدر برخاست و پيغمبر به جاي او نشست و به آسيا ب كردن پرداخت.
آراستگي
به مردان فرمان ميداد: لباسهايتان را بشوييد؛ موهايتان را اصلاح کنيد؛ مسواک بزنيد؛ خود را بياراييد؛ پاکيزه باشيد. بني اسرائيل چنين نکردند و در نتيجه، زنانشان آلوده دامن شدند.
آزار ممنوع!
هر مردي همسرش را با زبانش بيازارد، خداوند والا نه سخني از او ميپذيرد و نه عدالت ورزياش را، نه نيکوکارياش را تا همسرش را خرسند کند؛ گرچه روزها روزه گيرد و شبها به نماز ايستد و بردهها آزاد کند... و [چنين مردي] از نخستين افرادي است که وارد دوزخ ميشود.
تأمين اقتصادي
امام صادق(ع) ميفرمايد: اگر مردي مخارج همسرش را پرداخت نميکرد، امام او را ناگزير ميکرد به وظيفهاش عمل کند.
تاب آوردن بداخلاقي همسر
آگاه باشيد! هر مردي بداخلاقي همسرش را تاب بياورد، خداوند پاداش سپاسگزاران را به او عطا خواهد کرد.
غيرت ورزي بيجا
به مردان توصيه ميکرد از حساسيت و تعصب بيجا دست بکشند، زيرا «درستکار را بيمار [دل] و پاکدامن را به بدگماني ميکشاند.»
کمک در کارِ خانه
پاداشهاي شگفتانگيزي از زبان رسول گرامي(ص) درباره کمک مرد در خانه نقل شده است. بر همين اساس، امام نيز در خانه هيزم ميشکست، آب ميآورد و جارو ميزد.
وفاي به عهد و شرط
کسي که به شرطي براي همسرش پاييبند شده است، بايد آن را انجام دهد.... مگر شرطي که حرام را حلال يا حلال را حرام کند.
ب) زنان
پاکدامني
حضرت، زنان پاکدامن را فرشتهاي از فرشتگان الهي ميداند و پاکي آنان را از مجاهدت در راه خدا و شهادت هم بالاتر ميداند. و پايبندي به اصول خانوادگي و عدم اجازه ورود نامحرم به حريم زندگي را از صفات کمالي زن ميداند.
اميرمؤمنان(ع) همچنين به مردان ميگويد در پوشش همسرانتان و روابطشان دقت داشته باشيد که اين کار بهترين امور براي حفظ پاکي و سلامت زن است. اما اين بدان معنا نيست که مرد غيرت و تعصب و سختگيري بيموردي داشته باشد؛ چون همانطور که حضرت(س) ميفرمايند غيرت بيمورد درستکار را بيمار دل و پاکدامن را به بدگماني مياندازد.
مهريه مناسب
حضرت سفارش ميکرد مهريه را سنگين در نظر نگيرند؛ زيرا آن را سبب ايجاد «دشمني» ميدانست.
آزار ممنوع!
ميفرمود: از پيامبر شنيدم که ميگفت: هر زني به ناحق از همسرش کناره گيرد، در رستاخيز با [خودکامگي چون] فرعون، هامان و قارون در پايينترين طبقه از آتش محشور ميشود؛ مگر آن که توبه کند و برگردد.
آگاه باشيد! هر زني که با [مشکلات اقتصادي] همسرش همراهي نکند و او را به آنچه در توانايي وي نيست وا دارد، خداوند [هيچ] نيکي از او نپذيرد و [روز رستاخيز] پروردگار را در حالي ملاقات خواهد کرد که از او خشمگين است.
خوشبويي
زنِ مسلمان بايد خود را براي همسرش خوشبو کند.
نيکو همسرداري
نيک همسرداري را جهاد زن ميشمرد.
ج) فرزندان
از سفارشهايي که به پدرها و مادرها ميکرد، نقش بسيار مهم عاطفه را ميتوان دريافت:
پدري که با محبّت به فرزندانش بنگرد، برايش عبادت مينگارند.
کسي که فرزندانش را ميبوسد، نيکي برايش مينويسند و کسي که فرزندش را شاد کند، خداوند روز رستاخيز شادش ميکند.
از والدين ميخواست فرزندانشان را گرامي دارند و اگر به آنان وعدهاي دادهاند، به وعده خويش عمل کنند.
فقدان فرزند، جگر را آتش ميزند.
کسي که فرزند دارد، کودکي کند.
فرزند بد، شرف [پيشينيان] را نابود و نياکان را بدنام ميسازد.
[فرزندم!]... تو را به پاره تن، که تمام وجود خويش مييابم؛ به گونهاي که اگر مصيبتي به تو رسد، پنداري که به من رسيده باشد؛ و اگر مرگ به سراغ تو آيد، گويي به سراغ من آمده است.
از خداوند نخواستم فرزنداني [فقط] گلچهره و گلاندام به من بدهد، اما از وي خواستهام مطيع [فرامين] خداوندي، بيمناک از [گناهان خويش برابر] او بدهد؛ به گونهاي که هرگاه بدانها مينگرم - که پيرو خداوند است- چشمانم [از شادي] روشن شود.
منبع: برگرفته از نشريه پيام زن، ش 213